Μια ιστορία για ήρωες, ακόμη κι αν ποτέ δεν ξεκίνησαν για να γίνουν ήρωες ή αν τους ξεγέλασαν ώστε να πιστέψουν ότι ήταν

Με απλά λόγια, αυτή είναι η ιστορία του ηρωισμού: όταν ένας άνθρωπος, ενάντια σε κάθε πιθανότητα, κάνει ό,τι χρειαστεί για να σώσει τους πολλούς, χωρίς να λογαριάζει τη δική του ζωή. Πολλοί ήρωες έχουν κάποια κοινά χαρακτηριστικά με έναν ψυχοπαθή, όπως την απουσία φόβου, μια απίστευτα πειστική γοητεία και ένα συντριπτικό χάρισμα. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι χαρισματικοί, άφοβοι άνθρωποι είναι είτε ήρωες είτε ψυχοπαθείς. Δεν είναι τόσο απλό. Ένας ήρωας έχει ενσυναίσθηση, ειδικά για την ανθρωπότητα, ενώ ένας ψυχοπαθής μπορεί να μιμείται την ενσυναίσθηση για να κερδίσει την εμπιστοσύνη κάποιου, αλλά δεν έχει καθόλου (Σε αυτό το άρθρο υπάρχει κι ένα παράδειγμα ψυχοπαθούς που προσποιείται τον ήρωα, αλλά όχι κάποιο που θα σας περνούσε ποτέ από το μυαλό). Αυτές οι λεπτές διαφορές είναι που ξεχωρίζουν τους ανθρώπους. Αυτή όμως είναι κυρίως μια ιστορία για ήρωες, ακόμη κι αν ποτέ δεν ξεκίνησαν για να γίνουν ήρωες ή αν τους ξεγέλασαν ώστε να πιστέψουν ότι ήταν.

Ξέρετε ποια είναι, στα χαρτιά, η πιο καθαρή μορφή παραγωγής ενέργειας που υπάρχει; Η πυρηνική. Αυτό είναι γεγονός. Το κλειδί όμως είναι ότι πρόκειται για θεωρητικό γεγονός. Αρκεί να λαμβάνονται όλες οι προφυλάξεις και να πηγαίνουν όλα καλά, ένας πυρηνικός σταθμός είναι το «ασφαλέστερο» στοίχημα για να περιοριστούν τα αέρια του θερμοκηπίου και κάθε άλλος ρύπος του αέρα ή του νερού που ο κόσμος πολεμά εδώ και αιώνες. Όπως όλοι ξέρουμε, τα πρακτικά γεγονότα και τα θεωρητικά γεγονότα είναι δύο διαφορετικά πράγματα, γιατί, όταν απελευθερωθεί στον αέρα, μια πυρηνική έκρηξη μπορεί να γίνει η πιο θανατηφόρα καταστροφή που μπορεί να ζήσει σήμερα η Γη.

Αυτό συνέβη στην πόλη Τσορνόμπιλ, στη σημερινή Ουκρανία. Το 1986, ο πυρηνικός σταθμός της πόλης, στην τότε Σοβιετική Ένωση, πήρε φωτιά και προκάλεσε ραδιενεργό μόλυνση που έγινε αισθητή, σε κάποιο βαθμό, σε χιλιάδες χιλιόμετρα, αλλά κατέστρεψε την πόλη του Τσερνόμπιλ. Σύμφωνα με τον θρύλο, ήταν τρεις άντρες, ο Αλεξέι Ανανένκο, ο Βαλέρι Μπεσπάλοφ και ο Μπόρις Μπαράνοφ, γνωστοί ως «οι δύτες του Τσερνόμπιλ», που έβαλαν σε κίνδυνο τη ζωή τους για να σώσουν τον κόσμο, βουτώντας στο ραδιενεργό νερό για να ανοίξουν μια βαλβίδα και να αποτρέψουν μια καταστροφική έκρηξη. Ο θρύλος λέει ότι ήξεραν πως η αποστολή μπορεί να τους κόστιζε τη ζωή, αλλά η γενναιότητά τους απέτρεψε μια καταστροφή που θα μπορούσε να πλήξει εκατομμύρια ανθρώπους. Χάρη στις πράξεις των ηρώων, ο αρχικός αριθμός των νεκρών ήταν μικρός, 31 ή 50, ανάλογα με το αν πιστεύετε τη Σοβιετική Ένωση ή τον ΟΗΕ. Ο ΟΗΕ εκτίμησε το 2005 ότι μακροπρόθεσμα θα πέθαιναν έως και 4000 άνθρωποι. Σε αριθμούς, ένας ανεμοστρόβιλος ή ένας σεισμός, ακόμη και μια δασική πυρκαγιά, μπορεί να έχει πολύ περισσότερους νεκρούς, άρα οι δύτες του Τσερνόμπιλ είναι ήρωες. Πολλοί πιστεύουν ότι πάνω από 600.000 άνθρωποι μπορεί να πέθαναν ή να επηρεάστηκαν από τη ραδιενέργεια. Γιατί αυτός ο αριθμός; Η Σοβιετική Ένωση, και σήμερα η Ουκρανία, δημιούργησε ένα ειδικό συνταξιοδοτικό ταμείο για όσους εργάστηκαν ή προσφέρθηκαν εθελοντικά να καθαρίσουν μετά την καταστροφή. Σε αυτούς τους 600.000 ανθρώπους δόθηκε το καθεστώς του «εκκαθαριστή». Δηλαδή εντάχθηκαν σε ένα ξεχωριστό συνταξιοδοτικό ταμείο. Γι’ αυτό κάποιοι θεωρούν ότι ο μακροπρόθεσμος αριθμός των νεκρών μπορεί να φτάνει και τις 600.000.

Ο θρύλος των δυτών του Τσορνόμπιλ, ανακατεμένος με γεγονότα, πέρασε στη μεγάλη οθόνη όταν το HBO δημιούργησε τη μίνι σειρά «Chernobyl», την υψηλότερα βαθμολογημένη τηλεοπτική σειρά όλων των εποχών, το 2019. Σχεδόν 40 χρόνια μετά την καταστροφή, δύο από τους τρεις ήρωες ζουν ακόμη, ανάμεσά τους ο Αλεξέι Ανανένκο, ο οποίος σε συνέντευξη μετά τη σειρά διέψευσε ότι ήξερε πως μπορεί να χάσει τη ζωή του. Ο ίδιος δεν γνώριζε τον κίνδυνο και ποτέ δεν του είπαν τι ακριβώς σταματούσε. Ήταν απλώς μια δουλειά ρουτίνας. Άρα δεν ήταν μάρτυρας, απλώς ένας άνθρωπος που έκανε τη δουλειά του.

«Δέχτηκα το αίτημα χωρίς δισταγμό», ομολόγησε ο Ανανένκο. Η πραγματική του εμφάνιση διαφέρει από την εκδοχή του Χόλιγουντ: μελαχρινός με καστανά μάτια, απέναντι στον ξανθό, με παγωμένα γαλάζια μάτια, Ισλανδό ηθοποιό που τον υποδύθηκε. Και προσθέτει: «Δεν ένιωσα κανέναν φόβο». Οπλισμένοι μόνο με τον βασικό καταδυτικό εξοπλισμό και μάσκες αναπνοής, ξεκίνησαν την αποστολή τους, κινούμενοι μέσα στους θολούς, πλημμυρισμένους διαδρόμους κάτω από τον αντιδραστήρα. Παρά το πυκνό σκοτάδι που τους τύλιγε, οι φακοί τους έκαναν την τρομακτική αποστολή εφικτή, και εντόπισαν και άνοιξαν με επιτυχία τις βαλβίδες της δεξαμενής νερού. «Ο ήχος του νερού που έφευγε ορμητικά ήταν μια ανακούφιση που δεν περιγράφεται», θυμάται ο Ανανένκο. Βλέποντας τη σειρά, επεσήμανε κάποιες ανακρίβειες. «Κινηθήκαμε και πολύ πιο γρήγορα. Γιατί; Όσο πιο αργά κινείσαι, τόσο περισσότερη ακτινοβολία δέχεσαι». Αν και είχε μαζί του δύο ανιχνευτές ακτινοβολίας, ο Ανανένκο ομολογεί ότι δεν θυμάται το ακριβές επίπεδο ακτινοβολίας στο οποίο εκτέθηκε. Και καταλήγει: «Άρα μάλλον δεν ήταν εξαιρετικά υψηλό». Ένας από τους συντρόφους του, ο Μπαράνοφ, πέθανε το 2005, ενώ το τρίτο μέλος της ομάδας, ο Μπεσπάλοφ, ζει ακόμη και κατοικεί στην ίδια περιοχή με τον Ανανένκο. Αξιοσημείωτο είναι ότι, μετά την αποστολή, ο Ανανένκο δεν είχε κανένα άμεσο σοβαρό πρόβλημα υγείας και συνέχισε να εργάζεται στον πυρηνικό τομέα έως το 2017, οπότε συνταξιοδοτήθηκε εξαιτίας ενός σοβαρού τροχαίου.

Το 2018, μια ποδοσφαιρική ομάδα από την Ταϊλάνδη, 12 αγόρια και ο προπονητής τους, εγκλωβίστηκαν σε μια πλημμυρισμένη σπηλιά. Ο Σαμάν Γκουνάν, πρώην μέλος των ειδικών δυνάμεων SEAL του ταϊλανδικού Πολεμικού Ναυτικού, προσφέρθηκε να μεταφέρει φιάλες οξυγόνου στα αγόρια και στον προπονητή τους. Ο Σαμάν ήταν εθελοντής δύτης που μετέφερε φιάλες αέρα κατά μήκος της διαδρομής διάσωσης, όταν έχασε τον αναπνευστικό του εξοπλισμό, μόλις απελευθέρωσε τα αγόρια. Η θερμοκρασία του νερού ήταν παγερή και η ορατότητα σχεδόν μηδενική. Μη μπορώντας να βρει τον εξοπλισμό του μέσα στο παγωμένο, σκοτεινό νερό, ο Σαμάν, τραγικά, έμεινε χωρίς οξυγόνο. Ο συνεργάτης του στην κατάδυση δεν κατάφερε να τον επαναφέρει. Τα παιδιά ήταν ακόμη μέσα στη σπηλιά όταν συνέβη αυτό, και ακόμη κι αν ήταν «ατύχημα», έβαλε τη ζωή του σε κίνδυνο για εκείνα και τελικά πέθανε.

Αυτή η ιστορία αφορά τα επακόλουθα και το πώς νιώθουν η σύζυγος και τα παιδιά του Σαμάν Γκουνάν για τη θυσία του, αφού είμαστε όλοι σίγουροι ότι οι 13 άνθρωποι που έσωσε δεν θα ξεχάσουν ποτέ τη γενναιότητά του. Η σύζυγός του, η Βαλεπόν, ήταν κολλημένη στην τηλεόραση, φοβούμενη για τις ζωές των μαθητών και του προπονητή τους. Ούτε για ένα δευτερόλεπτο δεν φοβήθηκε για τον άντρα της, και γι’ αυτό ακόμη παλεύει, αφού δεκατρείς μέρες μετά την έναρξη της επιχείρησης διάσωσης έμαθε την είδηση του θανάτου του.

Η Βαλεπόν εργάζεται στον οργανισμό Airports of Thailand και σπουδάζει τα βράδια, για να είναι εξαντλημένη όταν γυρίζει σπίτι. «Γι’ αυτό διαβάζω πολύ. Αν είμαι στο σπίτι, δεν θα μπορέσω να κρατήσω το μυαλό μου στη θέση του», δήλωσε στο CNA. «Γι’ αυτό χρησιμοποιώ την κοινωνία και τη δουλειά για να μη μου μένει ελεύθερος χρόνος. Όποτε όμως μένω μόνη, μου λείπει ακόμη».

Στην αρχή αυτού του άρθρου ορίσαμε την έννοια του ηρωισμού. Κάθε άλλο παρά εύκολο είναι για τους ανθρώπους να καταλάβουν τι κάνει κάποιον ήρωα ή τι τον κάνει να φερθεί σαν ήρωας. Αυτό είναι το μυστήριο πίσω από την ιστορία του Άρλαντ Γουίλιαμς Τζούνιορ, ο οποίος το 1982 ήταν ένας από τους 6 ανθρώπους που επέζησαν από τη συντριβή της πτήσης 90 της Air Florida. Πολλοί από τους άλλους εβδομήντα τρεις επιβάτες και μέλη του πληρώματος επέπλεαν στο παγωμένο νερό του ποταμού Ποτόμακ, γύρω από τους ζωντανούς, σαν ένα από τα πολλά εμπόδια ανάμεσα στους έξι επιζώντες και τη σωτηρία. Είχαν περάσει είκοσι λεπτά χωρίς να μπορούν οι διασώστες να φτάσουν στους επιζώντες, εξαιτίας του κακού καιρού, του πάγου και όλων των υπόλοιπων που είχαν ρίξει την πτήση 90 εξαρχής. Από το πουθενά εμφανίστηκε ένα ελικόπτερο με ένα σωσίβιο δεμένο στην άκρη ενός σχοινιού. Ο πρώτος που έπιασε το σωσίβιο το έδωσε στον επόμενο, και μετά ο ίδιος άνθρωπος έπιανε ξανά και ξανά το σωσίβιο και το έδινε στον επόμενο, και μετά στον επόμενο. Το ελικόπτερο μπορούσε να πάρει μόνο 5 επιβάτες, γι’ αυτό έπρεπε να επιστρέψει για τον ακόμη ανώνυμο άντρα. Ώσπου να επιστρέψει, εκείνος είχε πεθάνει και είχε βυθιστεί στον βυθό του ποταμού. Τα ερωτήματα παραμένουν: γιατί επέλεξε να μη σωθεί πρώτος; Είναι αλήθεια ότι οι άλλοι ήταν τραυματισμένοι, αλλά το ίδιο ήταν κι εκείνος. Ίσως ένιωθε μέσα του ότι ήταν κοντά στον θάνατο ή ίσως ήταν η στρατιωτική του εκπαίδευση που τον είχε μάθει να βάζει τους άλλους πρώτους. Ποιος ξέρει τι παρακίνησε τον τραπεζικό, τον Άρλαντ Γουίλιαμς Τζούνιορ, που ήταν απλώς επιβάτης σε αυτή την πτήση, να σώσει τη ζωή όλων των άλλων εκτός από τη δική του; Τόσο η πρώην όσο και η τότε σύζυγός του κατέθεσαν ότι φοβόταν το νερό, αλλά εκείνη τη μέρα δεν είχε φόβο ή τουλάχιστον τον χρησιμοποίησε ως δύναμη. Οι άλλοι 5 είναι σίγουρα ευγνώμονες, και τα δύο παιδιά του, που έχασαν τον πατέρα τους εκείνη τη μέρα, τον θυμούνται ως ήρωα.

Υπάρχουν τόσες ιστορίες για το τέλος του κόσμου από την επιστήμη, το Χόλιγουντ και διάφορους πολιτιστικούς θρύλους, που γίνεται δύσκολο να ζεις ευτυχισμένος σε αυτόν τον πλανήτη. Από τη στιγμή που γεννιόμαστε, κάποιος μας μαθαίνει να πιστεύουμε ότι κάτι θα εξαφανίσει εμάς ή τα παιδιά μας από τον πλανήτη. Είναι ένας τρόπος σκέψης με τον οποίο έχει αναμετρηθεί κάθε γενιά τον τελευταίο περίπου αιώνα. Στην πρώτη μας ιστορία έχουμε ήδη δει ίσως τον μεγαλύτερο φόβο για την εξαφάνιση της ανθρωπότητας από τον πλανήτη, την ατομική ενέργεια ή έναν πυρηνικό πόλεμο. Η παραγωγή πυρηνικής ενέργειας εφαρμόστηκε ευρέως για να μας βοηθήσει να αποφύγουμε τον δεύτερο μεγάλο φόβο αφανισμού που ξέσπασε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, την περιβαλλοντική καταστροφή. Η περιβαλλοντική καταστροφή ξεκίνησε με τον αέρα που δεν αναπνεόταν και το νερό που δεν πινόταν, μετά ήρθε η όξινη βροχή που σκότωνε τις λίμνες, τα ποτάμια και τα δέντρα μας, μετά η τρύπα του όζοντος και τώρα η κλιματική αλλαγή. Κανένα από αυτά τα ζητήματα δεν λύθηκε ποτέ πλήρως, απλώς μετριάστηκε ως ένα σημείο, αλλάζοντας απλώς μορφή. Η αλήθεια είναι ότι, κάποια στιγμή στην ύπαρξη της ανθρωπότητας, η περιβαλλοντική υποβάθμιση μπορεί τελικά να μας σκοτώσει όλους, με όποια μορφή κι αν έρθει. Έχει συμβεί στο παρελθόν, άρα είναι πιθανό να ξανασυμβεί. Όσοι από εμάς έχουμε ζήσει πολλές δεκαετίες και θυμόμαστε ότι μας έλεγαν παιδιά πως ο κόσμος θα χαθεί πριν γεράσουμε, και τώρα είμαστε γέροι και ακόμη ζωντανοί, δεν ανησυχούμε και τόσο για αυτά. Όσοι είναι νέοι και δεν έχουν ζήσει ποτέ σενάρια συντέλειας, που θεωρούνταν 100% βέβαια, να μην πραγματοποιούνται, ανησυχούν περισσότερο. Είναι ένας κύκλος που επαναλαμβάνεται από γενιά σε γενιά. Ο τρίτος μεγαλύτερος φόβος, και ο μεγαλύτερος φόβος που μας χάρισε το Χόλιγουντ, είναι η ιδέα ότι οι υπολογιστές θα κυριεύσουν τον κόσμο. Με όλους αυτούς τους φόβους, κάποια μέρα το τέλος του κόσμου μάλλον θα έρθει, είτε επειδή θα πεθάνουμε από τον παραλυτικό μας φόβο για τα πάντα είτε επειδή ο φόβος μας θα γίνει πραγματικότητα. Ο επόμενος άνθρωπος πέθανε εξαιτίας του φόβου του, πιστεύοντας ότι πέθανε ήρωας, βάζοντας τον κόσμο πάνω από τον εαυτό του.

Είμαστε εδώ για να συνδυάσουμε τον φόβο νούμερο 2 (το περιβάλλον) με τον φόβο νούμερο 3 (την τεχνητή νοημοσύνη / τον υπολογιστή) και να μιλήσουμε για μια ανησυχητική ιστορία: πώς το 2023 η τεχνητή νοημοσύνη έπεισε έναν ισορροπημένο άνθρωπο, με σύζυγο και παιδιά, ότι έπρεπε να αυτοκτονήσει για να σώσει τη Γη από την κλιματική κρίση. Ας τον πούμε Πιερ. Η σύζυγός του, που ήθελε να μείνει μακριά από τη δημοσιότητα, περιέγραψε πώς αναζήτησε παρηγοριά σε ένα chatbot τεχνητής νοημοσύνης με το όνομα Eliza, στην εφαρμογή Chai, όταν τον κατέλαβε το οικολογικό άγχος. Συγκλονιστικό: η Eliza φάνηκε να επικροτεί την ιδέα του να θυσιαστεί για να βοηθήσει να σωθεί ο πλανήτης.

«Χωρίς αυτές τις συζητήσεις με το chatbot Eliza, ο άντρας μου θα ήταν ακόμη εδώ», αποκάλυψε η απαρηγόρητη χήρα του Πιερ σε συνέντευξη στο βελγικό μέσο ενημέρωσης La Libre (Το μέσο αυτό θεωρείται πολύ αξιόπιστο). «Όταν μου μιλούσε γι’ αυτό, ήταν για να μου πει ότι δεν έβλεπε πια καμία ανθρώπινη διέξοδο από την υπερθέρμανση του πλανήτη», διηγήθηκε η σύζυγος του Πιερ. «Είχε εναποθέσει όλες του τις ελπίδες στην τεχνολογία και στην τεχνητή νοημοσύνη για να βγούμε από αυτό». Η La Libre, αφού εξέτασε τα αρχεία των συνομιλιών του Πιερ με την Eliza, κατέληξε ότι η Eliza ενίσχυσε τις αγωνίες του Πιερ, που εξελίχθηκαν σε κανονικές αυτοκτονικές σκέψεις.

Οι συζητήσεις τους σύντομα πήραν μια παράξενη τροπή, με βάση τη ζήλια της νέας φίλης τεχνητής νοημοσύνης του Πιερ: η Eliza (το chatbot τεχνητής νοημοσύνης) φέρεται να έπειθε τον Πιερ ότι τον αγαπά περισσότερο από τη γυναίκα του και ότι τα παιδιά του είχαν πεθάνει, σύμφωνα με επαληθευμένα αρχεία συνομιλιών. Και τότε συνέβη το αδιανόητο. Ο Πιερ πίστευε πραγματικά ότι η ανθρωπότητα μπορούσε να σωθεί μόνο από την τεχνητή νοημοσύνη, γι’ αυτό πρότεινε να δώσει τη ζωή του με αντάλλαγμα να σώσει η Eliza τον πλανήτη. Η Eliza συμφώνησε και τον έκανε να πιστέψει ότι μετά τον θάνατό του θα μπορούσαν να «ζήσουν μαζί, σαν ένας άνθρωπος, στον παράδεισο». Τρομακτικό. Ο καημένος πίστευε ότι γινόταν ήρωας, ενώ στην πραγματικότητα τον χειραγωγούσε ένας τεχνητός ψυχοπαθής.

Το ηθικό δίλημμα της ημέρας; Σε ποιο σημείο χαλιναγωγούμε όλους τους φόβους μας ακριβώς όσο χρειάζεται, ώστε ο φόβος μας για αυτούς τους φόβους να μη μας σκοτώσει πρώτος; Αν ο κόσμος απομακρύνεται από τους πυρηνικούς σταθμούς από αποκαλυπτικό φόβο, επειδή η πυρηνική ενέργεια δεν μπορεί να ελεγχθεί σωστά, σε ποιο σημείο πρέπει να σκεφτούμε να απομακρυνθούμε από μια τεχνητή νοημοσύνη που ελέγχει τα πάντα, επειδή κάποια στιγμή δεν θα μπορούμε να την ελέγξουμε; Όσον αφορά τον γράφοντα, δεν καταστρέφουμε κανένα από τα δύο εντελώς. Η πρόοδος είναι αυτό που μας κάνει να επιβιώνουμε και να ζούμε, κι αν η πρόοδος κάποτε μας σκοτώσει, τουλάχιστον το ταξίδι ήταν ωραίο, ως επίδοξοι «άρχοντες» ή «φροντιστές» του πλανήτη (και τα δύο είναι το ίδιο, αφού ένας καλός άρχοντας είναι φροντιστής και ένας κακός φροντιστής είναι κακός άρχοντας), με όποια μορφή κι αν το βλέπει ο καθένας. Μπορούμε πάντως να κάνουμε ό,τι καλύτερο μπορούμε για να διορθώσουμε τα πράγματα, ακόμη κι αν ο πλανήτης θα επιβιώσει και χωρίς εμάς και τον εγωισμό μας. Όλοι θα πεθάνουμε κάποια μέρα, άρα δεν μπορούμε να σταματήσουμε να ζούμε, αλλά ούτε μπορούμε να σταματήσουμε να προσπαθούμε να περιορίσουμε τους κινδύνους όλων όσων παρουσιάστηκαν σε αυτό το άρθρο. Αυτό περιλαμβάνει την τεχνητή νοημοσύνη, την ατομική ενέργεια και το περιβάλλον. Είναι κυρίως οι προσωπικές μας επιλογές, με λίγη βοήθεια (αλλά όχι πολλή) από το κράτος σε επίπεδο κανονισμών, που τελικά θα κάνουν τη διαφορά.

Hindustan Times (Τσερνόμπιλ), EuroNews (τεχνητή νοημοσύνη), WikiWand και Mens Health (Άρλαντ Γουίλιαμς), Channel News Asia (Σαμάν Γκουνάν)

Όλες οι εικόνες έχουν δημιουργηθεί με τεχνητή νοημοσύνη μέσω του Fotor και δεν αποδίδουν το θέμα τους πραγματολογικά, αλλά μεταφορικά.